Sayfalar

665 ) İSKAMBİLDEN "KÖPRÜ" !...



Genel olarak iskambil kağıtlarının köken yerinin Hindistan olduğu, buradan Batı'ya göç eden Çingeneler tarafından fal aracı olarak kullanılmak suretiyle yayıldığı, bunu İspanya'ya sokan Mağriplilerin, bunu Çingenelerden öğrendikleri söylenir..
Oyun kağıtlarının Çin ya da Memluk kökenli olduğu, ya da Eski Mısır kökenli olup onların hiyeroglif yazılarından esinlendiği de ileri sürülmektedir. Her biri 14 karttan 4 renkli (toplam 56 kart) iskambil oyunlarının Doğu'da 969 yılında oynandığı saptanmıştır. Buna karşılık Avrupa'da 14. yüzyıl ortalarına kadar kağıt oyunu henüz bilinmiyordu. İlk olarak İtalyan hümanist şairi Francesco Petrarca'nın "De remediis utriusque fortunae" (Alınyazılarına Karşı Çareler Üzerine) adlı 1354 tarihli eserinde, kağıt oyunundan bahsedilmektedir.. (altta)



Kağıt oyununun Uzak Doğu'dan İran'a, İran üzerinden Arap dünyasına, tıpkı satrançta olduğu gibi Haçlı Seferleri yoluyla, Kuzey Afrikalı Sarazenler ya da Mısır Memlukları aracılığıyla Venedik üzerinden İtalya ve İspanya'ya getirildiği de söylenmektedir..
Johannes von Rheinfelden, 1377 tarihli "Traktat de Sitten" (Görenekler Üzerine Kitapçık) adlı eserinde, her bir renkten 13 kartla (toplam 52 kağıtlık, üç tanesi resimli, on tanesi sayı işaretli kartlar olmak üzere, klasik deste) oynanan oyunları betimlemiştir. 
1377-1382 yılları arasında iskambil oyununun İsviçre, Burgund, Fransa, Hollanda ve Nürnberg'de oynandığı kanıtlanmıştır. 1404 yılında Fransız Kilisesi, kağıt oyunuyla zaman geçirilmesini yasaklamıştır..
Memluklarda 52 kartlık destede dört takım kağıt vardı. Günümüz iskambil kağıtlarındaki dört renk (Karo / Kupa / Maça / Sinek), Memluklarda "Tuman" (Kase) / "Dirhem" (Sikke) / "Seyf" (Kılıç) / "Çevgan" (Polo sopası) şeklinden yer almaktaydı.. Her bir takımda 1'den 10'a kadar sayı işaretli kağıtlar ve üç tane de soylu kart vardı : "Malik" (Kral) / "Na'ib-i Malik" (Kral Naibi) / "Sani-i Na'ib" (İkinci Naib)... 
Böyle bir 52'lik eksiksiz Memluk iskambil destesi L.A.Mayer tarafından 1939 yılında İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi'nde keşfedilmiştir. Bunun 1400 yılı sonrası yapımı olduğu ve benzer örneklerinin 12. -13. yüzyıllarda da hazırlandığı anlaşılmıştır. 


Avrupa'da ilk oyun kartları elle süslenerek ayrı ayrı hazırlanmış ve yalnızca yüksek tabakadan insanların elde edebildiği son derece güzel bir lüks mal olmuştur. Ahşap baskı yöntemiyle Nürnberg, Augsburg ve Köln'de 1418-1450 arası dönemde oyun kağıdı basılmış olup bunun en eski örnekleri 1423 tarihlidir. Matbaanın icadıyla da oyun kartları basımı kolaylaştığı için geniş kitlelere yayılır duruma gelmiştir. 

Günümüzde kupa, karo, maça ve sinek şeklinde bilinen dört takım, 1480 yılı dolayında Fransa'da biçimlenmiştir.. "Sinek" için kullanılan "Tréfle" terimi, simgesinin üç yapraklı yoncayı andırmasından ve olasılıkla da meşe palamudundan esinlenmiştir. Yaprak motifinde olan "maça" için Fransızca "Pique" (pik) terimi, İtalyan kartlarının "kılıç" teriminden türemiştir. "Kupa" için "Coeur" (kör) terimi, kalp şeklinde olmasından ve o anlamda alınmıştır. "Karo" ise Fransızca "Carreau"dan (karo) gelir ve bu bağlamda simgesi baklava dilimi şeklindedir..



"Tarot", talih falcılığında kullanılan, genellikle 78 (22+56) karttan oluşan özel tasarlanmış resimli kart destesidir. Sihirli sanatlar arasında yer alan tarotun Doğu (Hindistan ya da Çin) ya da Eski Mısır kökenli olduğu ve Batı'ya Çingeneler aracılığıyla getirildiği sanılmaktadır. Sanskritçe "iskambil (kağıt) destesi" anlamına "taru"dan türediği sanılan "tarot", 14. yüzyılda İspanya'da ve Fransa sarayında kullanılmış, 1430'larda İtalya'da görülmüştür. Bu kartlar karıştırılıp şekillere göre düzenlendiğinde, dünyanın işleyişine ve kadere ilişkin yorumlara varılmaktadır. Tarot destesinde "Arcana Major" (Büyük Giz) adı verilen 22 simgesel resim ile "Arcana Minor" (Küçük Giz) adı verilen ve 14'erli 4 takım halinde 56 işaretli kart bulunmaktadır. 1'den 21'e kadar numaralı ve 22. kartına "deli" adı verilen "Arcana Major" kartları arasında kimileri tuhaf ve şaşırtıcı olan "Hokkabaz", "Kadın Papa", "Papa, "İmparatoriçe", "İmparator", "Aşık", "Araba", "Adalet", "Münzevi", "Feleğin Çarkı / Talih Çarkı", "Güçlülük", "Asılmış Adam", "Ölüm", "Ölçülülük", "Şeytan", "Kule", "Yıldızlar", "Ay", "Güneş", "Yargı", "Dünya" ve "Budala" gibi resim ve unvanlar taşıyanlar bulunmaktadır ve her birinin kendine özgü anlamı vardır. Bu 22 kart, "Yaşam Ağacı"nın 22 yoluna ve İbranice alfabenin 22 harfine karşılık gelir. 13'erli 4 takımdan oluşan çağdaş 52 kartlık iskambil kağıtları "Arcana Minor"den türemiştir. 



Fransa'nın Rouen saraylarında ; maça, kupa, karo ve sinek serilerindeki son üç soylu kartın her biri birer tarihsel kişilikle özdeşleştirilmiş olup bunlar, rualar için "Yahudi Kralı Hz.Davud (maça) - Frank İmparatoru Şarlman (kupa) - Roma İmparatoru Jül Sezar (karo) - Makedonya Kralı Büyük İskender (sinek) " ; damlar için "Savaş tanrıçası Palas (maça) - Hz. Yusuf'un annesi Rachel (kupa) - Latince 'kraliçe' anlamına 'Regina'nın anagramı olan Argine (karo) - Kutsal Kitap'ta geçen söylencesel bir kişilik (sinek)" ; valeler için ise "Truvalı Hektor (maça) - Jeanne d'Arc'ın silah arkadaşı La Hire (kupa) - Şarlman'ın bir şövalyesi Danimarkalı Ogier (karo) - Suriyelilere karşı Yahudi isyanının önderi Judas Maccabeus (sinek) " şeklindedir..



Rönesans hümanistleri için kart oyunu, matematikle akraba sayılmıştır. Bilgin kişilikli İtalyan hekim ve matematikçi Geronimo Cardano, 1564 yılında kağıt oyunları üzerine "Liber de ludo aleae" (Zar Oyunları Üzerine Kitap) adlı bir inceleme eseri yazmıştır. 
Fransa'da François Rabelais, 1535'de yazdığı "Gargantua" adlı eserinde, genç dev Gargantua'nın iskambil kağıtlarıyla oyun değil de matematiksel kurallar bulmaya, sayılar biliminin inceliklerini kavramaya çalıştığını anlatır.

"Skat", 1800'lü yılların başında Almanya'da geliştirilmiş ve Almanların ulusal kağıt oyunu niteliğini kazanmıştır. 
"Briç"in kökeni hala belirsizdir. Briçin öncüsü olan ve dört kişiyle oynanan "Whist" ise ilk kez 1529 yılında rahip Lattimer'in güncesinde geçmektedir ve 17. yüzyıl ortalarından itibaren İngiltere'de sevilen bir oyun olmuştur. İlk "Whist" yarışması 1857'de Londra'da yapılmıştır. "Briç" adı altında modernleştirilmiş şekli, Amerika ve İngiltere'de 1890'larda görülmeye başlanmıştır. Oyunun isim babası olan Albay Studdy'nin "Whist"in bu yeni şeklini 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşları sırasında Plevne siperlerinde oynadıklarını ve Levanten kökenli bir oyun olduğunu bildiğini söylediği bilinmektedir..
O dönemlerde briç oyununun, Kahire'deki "Hıdiv Kulüp" adlı bir dernekte oynanan en saygın kağıt oyunu olduğu da söylenmektedir. Öte yandan bu oyun için İngilizce'de "köprü" anlamına gelen "bridge" adının Galata Köprüsü'nden kaynaklandığı, kimi Levantenlerin, işlerini bitirdikten sonra, Pera'da Galata Köprüsü'ne bakarak bu oyunu oynadıkları da söylentiler arasındadır..
"Whist"e yakın ve daha basit bir oyun ("Pişti" olmalı !) 1860 yılı dolayında Rusya, Yunanistan ve Türkiye'de yayılmıştır. 
1886 yılında İstanbul'da "briç"in erken bir şekli, "Hıdiv" adı altında oynanıyordu. Briç ile Whist arası bu oyun, 1893'te New York'ta, bir yıl sonra da Londra'da oynanmaya başlandı ve 1925 yılında Amerikan yüksek maliyesinin bir uzmanı olan Harold Stirling Vanderbilt, modern briç oyununu yarattı... 



KAYNAKÇA :

PROF.DR. ZEKİ TEZ, "Gündelik Yaşam ve Eğlencenin Kültürel Tarihi" ; PROF.DR. ZEKİ TEZ, "Bilim ve Teknikte Ortaçağ Müslümanları" ; C. TEKİN, "Ruh ve Doğa Ötesi Bilimleri Sözlüğü" ; D. BURTON-D.GRANDY, "Büyü, Gizem ve Bilim"

Hiç yorum yok:

Hürriyet

KAYNAK OLARAK KULLANDIĞIM KİTAPLAR..
-------------------------------------------------------
1.DEVLET-İ ALİYYE.I...HALİL İNALCIK 2.OSMANLILAR..HALİL İNALCIK
3.İMP.'UN EN UZUN YÜZYILI..İLBER ORTAYLI
4.SON İMP. OSMANLI..İLBER ORTAYLI
5.TARİHİN IŞIĞINDA..İLBER ORTAYLI
6.OSM. TOPLUMUNDA AİLE..İLBER ORTAYLI
7.OSM.'YI YENİDEN KEŞFETMEK..İ.ORTAYLI
8.BATILILAŞMA YOLUNDA..İLBER ORTAYLI
9.OSMANLI TARİHİ..A.DE LAMARTINE
10.OSMANLI..CAROLİNE FİNKEL
11.OSM.İMP.TARİHİ..NICOLEA JORGA
12,BÜYÜK TÜRK..NICOLEA JORGA
13.YENİLMEZ TÜRK...NICOLEA JORGA
14.TÜRKİYE TARİHİ..ED.SİNA AKŞİN
15.OSM.DÜNYASI VE İNSANLARI..GÜLGÜN ÜÇEL
16.OSMANLI ORDUSU..GÜLGÜN ÜÇEL-AYBET
17,BU MÜLKÜN SULTANLARI..NECDET SAKAOĞLU 18.YENİÇERİLER..REŞAT EKREM KOÇU
19.SON PADİŞAH..YILMAZ ÇETİNER
20.SORULARLA OSM. ..ERHAN AFYONCU
21. SOKOLLU ...RADOVAN SAMARCIC
22. OSM.İMP.TARİHİ...A.CEVDET PAŞA
23. OSM.GERÇEĞİ..ERDOĞAN AYDIN
24. FATİH VE FETİH..ERDOĞAN AYDIN
25.KADINLAR SALTANATI..A.REFİK ALTINAY
26.DOĞU'YA BAKIŞ..GERALD MACLEAN
27.AT SIRTINDA ANADOLU..FREDERIC BURNABY
28.ABDÜLMECİD..HIFZI TOPUZ
29.ŞAH SULTAN ..İSKENDER PALA
30.FLORANSA BÜYÜCÜSÜ..S.RUSHDIE
31.TARİHİMİZLE YÜZLEŞMEK..EMRE KONGAR
32.PARİS'TE BİR OSM.SEFİRİ..ŞEVKET RADO
33.TARİHİN SAKLANAN YÜZÜ..ÇETİN ALTAN
34.OSM.İMP.'DA SON 300 YIL..ALAIN PALMER
35.KONSTANTİNİYYE..PHİLİP MANSELL
36.TÜRKİYE'NİN SİYASİ İNTİHARI..CENGİZ ÖZAKINCI
37.BU VATAN BÖYLE KURTULDU..EROL MÜTERCİMLER
38.16.YÜZYILDA İSTANBUL..METİN AND
39. ERKEN MODERN OSMANLILAR.. VIRGINIA H. AKSAN-DANIEL GOFFMAN
40."POPÜLER TARİH" VE "NTV TARİH " DERGİLERİ
41.İKİNCİ ADAM..Ş.SÜREYYA AYDEMİR
42.HAYAT..AYŞE KULİN
43.DEVRİM VE DEMOKRASİ..NUMAN ESİN
44.BİR NUMARALI TANIK..KURTUL ALTUĞ
45.İHTİLALİN MANTIĞI..Ş.S.AYDEMİR
46.KUTSAL İSYAN...HASAN İZZETTİN DİNAMO
47.KUTSAL BARIŞ...HASAN İZZETTİN DİNAMO
48.ÇÖL KRALİÇESİ...JANET WALLACH
49.YÖNETMENLER,FİLMLER,ÜLKELER..A.DORSAY
50.AY HIRSIZI...SUNAY AKIN
51.ONLAR HEP ORADAYDI...SUNAY AKIN
52.KULE CANBAZI...SUNAY AKIN
53.LÜZUMSUZ BİLGİLER ANSİKLOPEDİSİ..TAMER KORUGAN
54.PRENS..NİCCOLO MACHİAVELLİ
55.İSTANBUL'DA BİR ZÜRAFA..SUNAY AKIN
56.KIZ KULESİNDEKİ KIZILDERİLİ..S.AKIN
57.AH BEYOĞLU,VAH BEYOĞLU..SALAH BİRSEL
58.İSTANBUL-PARİS..SALAH BİRSEL
59.YAVUZ'UN KÜPESİ..ERHAN AFYONCU
60.OSMANLI PADİŞAHLARININ HAYAT HİKAYELERİ...YILMAZ ÖZTUNA
61.BİZİM DİPLOMATLAR..BİLAL N.ŞİMŞİR
62.KİM VAR İMİŞ BİZ BURADA YOĞ İKEN..CEMAL KAFADAR
63.RÜZGARIN GÖLGESİ..CARLOS RUIZ ZAFON
64.MELEĞİN OYUNU..CARLOS RUIZ ZAFON
65.ORTA DOĞU..TAYYAR ARI
66.ABD-ORTA DOĞU-TÜRKİYE..HALUK GERGER
67.ORTA DOĞU.. BERNARD LEWIS
68.ON BİR CUMHURBAŞKANI ON BİR ÖYKÜ.. CÜNEYT ARCAYÜREK
69.ÖFKELİ YILLAR...ALTAN ÖYMEN
70.ATATÜRK'TEN SONRA BUGÜNLERE NASIL GELDİK ?..CÜNEYT ARCAYÜREK
71.ÇANKAYA...CÜNEYT ARCAYÜREK
72.DEMOKRASİNİN İLK YILLARI..C.ARCAYÜREK
73.YENİ İKTİDAR,YENİ DÖNEM..C.ARCAYÜREK
74.BİR İKTİDAR,BİR İHTİLAL..C.ARCAYÜREK
75.NEREDEYSE BİR BALİNA..STEVE JONES
76.MOSSAD GİZLİ TARİHİ...GORDON THOMAS
77.BARIŞA SON VEREN BARIŞ...DAVID FROMKIN
78.SULARIN GETİRDİĞİ PADİŞAH..CAHİT ÜLKÜ
79.TANK SESİYLE UYANMAK..HASAN CEMAL
80.BİR MANİNİZ YOKSA.. ...AYFER TUNÇ
81.ALATURKAFRANKA..ERCAN ÇİTLİOĞLU
82.SUÇUMUZ MÜKEMMEL OLMAK..S.DUMAN
83.DARBE...STEPHEN KINZER
84.ÖZAL HİKAYESİ..HASAN CEMAL
85.TURGUT NEREDEN KOŞUYOR ? ..E.ÇÖLAŞAN
86.YEDİ TEPE ANADOLU...ALİ CANİP OLGUNLU
87."K", "DERBEDER BİR KAHİN"...CANSU YILMAZÇELİK
88.LATİFE HANIM...İPEK ÇALIŞLAR
89."K",YIKIK BİR SARAYDIR DÜNYA..PERİHAN ÖZCAN
90.BEYAZ PERDEDE KIRMIZI FİLMLER.. ATİLLA DORSAY
91.TEK ADAM..Ş.SÜREYYA AYDEMİR
92.DAHİLER VE AŞKLARI...ÖZCAN ERDOĞAN
93.HAYATIM KİTAP..YAŞAR AKSOY
94.BOĞAZİÇİ ŞINGIR MINGIR..SALAH BİRSEL
95.BİR EKONOMİK TETİKÇİNİN İTİRAFLARI...JOHN PERKİNS
96.CUMHURİYET TARİHİ YALANLARI 1. VE 2. CİLT...SİNAN MEYDAN
97. KOMPLO TEORİLERİ..EROL MÜTERCİMLER
98.ÖNCE KADINLAR VE ÇOCUKLAR..SUNAY AKIN
99.BİR ÇİFT AYAKKABI..SUNAY AKIN
100. BENİM CUMHURİYET'İM..EMİNE UŞAKLIGİL
101.DARAĞACINDA ÜÇ FİDAN..NİHAT BEHRAM
102.NEREYE..CAN DÜNDAR
103.İSTANBUL'DAN SAYFALAR..İLBER ORTAYLI
104.BİZİM İZMİRİMİZ..MELİH GÜRSOY
105.GİZLENEN TARİH..BRİAN HAUGHTON
106.BERGAMA DÜŞLERİMİN ŞEHRİ,İZMİR SEVDAM..SELAHATTİN TURAL
107.GÖLGEDEKİLER..CAN DÜNDAR
108.KIRMIZI BİSİKLET..CAN DÜNDAR
109.YAKAMDAKİ YÜZLER..CAN DÜNDAR
110.GEÇMİŞ AYRINTIDA SAKLIDIR..CEMİL KOÇAK